Type Approval و Homologation چه تفاوتی دارند؟

وقتی یک خودرو برای ورود به بازار جدید آماده می‌شود، صرف اینکه از نظر مهندسی عملکرد خوبی داشته باشد کافی نیست. محصول باید الزامات قانونی و فنی بازار مقصد را نیز برآورده کند و برای اثبات این موضوع ممکن است مجموعه‌ای از مدارک، آزمون‌ها، تأییدیه‌ها و فرآیندهای اداری موردنیاز باشد. در همین مسیر دو اصطلاح Type Approval یا تأیید نوع و Homologation زیاد شنیده می‌شوند؛ اصطلاح‌هایی که گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند و گاهی نیز به‌عنوان دو مفهوم متفاوت معرفی می‌شوند.

واقعیت کمی دقیق‌تر از این دو برداشت است. Type Approval یا تأیید نوع یک مفهوم رسمی در بسیاری از نظام‌های مقرراتی خودرو است و به فرآیندی اشاره دارد که طی آن انطباق یک نوع مشخص از خودرو، سیستم، قطعه یا تجهیز با الزامات قابل اعمال بررسی و توسط مرجع صلاحیت‌دار تأیید می‌شود. Homologation در ادبیات صنعت خودرو معمولاً اصطلاح گسترده‌تری است و می‌تواند مجموعه فعالیت‌هایی را توصیف کند که یک سازنده برای آماده‌کردن محصول، اثبات انطباق و دریافت تأییدیه‌های لازم برای بازار هدف انجام می‌دهد. به همین دلیل، بسته به کشور، شرکت یا پروژه، ممکن است Homologation تقریباً مترادف Type Approval استفاده شود یا دامنه‌ای گسترده‌تر از آن داشته باشد.

Type Approval یا تأیید نوع چیست؟

در Type Approval موضوع اصلی یک Type یا نوع مشخص است، نه فقط یک نمونه منفرد. سازنده باید نشان دهد نوع مشخصی از خودرو، سیستم، قطعه یا تجهیز، الزامات فنی و اداری قابل اعمال را برآورده می‌کند. نمونه‌هایی برای ارزیابی انتخاب یا ارائه می‌شوند، آزمون‌ها و بررسی‌های لازم انجام می‌شوند و در صورت برآورده شدن الزامات، مرجع صلاحیت‌دار می‌تواند تأییدیه مربوط به آن Type را صادر کند.

در چارچوب موافقت‌نامه ۱۹۵۸ UNECE، مقررات UN علاوه بر الزامات فنی و روش‌های آزمون، سازوکارهای اداری مربوط به Type Approval، Conformity of Production یا CoP و شناسایی متقابل تأییدیه‌ها را نیز دربر می‌گیرند. یکی از ویژگی‌های مهم این نظام آن است که تأیید نوع صادرشده بر اساس یک UN Regulation، میان طرف‌های متعاهدی که همان Regulation را اعمال می‌کنند، طبق شرایط موافقت‌نامه مشمول شناسایی متقابل می‌شود.

بنابراین Type Approval فقط به معنی «قبول شدن در یک آزمون» نیست. آزمون می‌تواند یکی از شواهد موردنیاز فرآیند باشد، اما تأییدیه در یک چارچوب مشخص و توسط مرجع دارای اختیار صادر می‌شود. همین تفاوت برای درک نقش خودروساز، آزمایشگاه و مرجع تأیید اهمیت زیادی دارد.

Homologation چیست؟

Homologation اصطلاحی است که در صنعت خودرو بسیار استفاده می‌شود، اما برخلاف Type Approval همیشه یک تعریف حقوقی واحد و جهان‌شمول با دامنه یکسان در تمام بازارها ندارد. در عمل، شرکت‌های خودروسازی و مجموعه‌های مهندسی اغلب از Homologation برای توصیف مجموعه فعالیت‌هایی استفاده می‌کنند که باید انجام شوند تا یک خودرو، سیستم یا قطعه با الزامات قانونی بازار مقصد منطبق شود و تأییدیه‌ها یا مجوزهای موردنیاز را دریافت کند.

این فعالیت‌ها می‌توانند شامل شناسایی مقررات قابل اعمال، تهیه ماتریس الزامات، انتخاب پیکربندی مناسب محصول، آماده‌سازی مدارک فنی، برنامه‌ریزی آزمون‌ها، انجام آزمون‌های موردنیاز، مدیریت گزارش‌ها و تأییدیه‌ها و پیگیری الزامات بازار هدف باشند. در یک سازمان ممکن است تیم Homologation مسئول هماهنگی تمام این فعالیت‌ها باشد، در حالی که Type Approval یکی از خروجی‌های رسمی این مسیر است.

به همین دلیل، وقتی در یک پروژه گفته می‌شود «Homologation این خودرو باید انجام شود»، بهتر است ابتدا مشخص شود منظور دقیقاً چیست. آیا پروژه درباره اخذ یک Type Approval مشخص صحبت می‌کند؟ آیا هدف آماده‌سازی خودرو برای مجموعه الزامات یک بازار است؟ آیا چندین تأییدیه مربوط به سیستم‌ها و قطعات باید مدیریت شوند؟ یا منظور کل فرآیند انطباق مقرراتی محصول است؟ پاسخ به این سؤال از سوءتفاهم در برنامه پروژه جلوگیری می‌کند.

پس Type Approval و Homologation چه تفاوتی دارند؟

ساده‌ترین توضیح این است که Type Approval معمولاً مفهوم رسمی‌تر و مشخص‌تری در یک نظام مقرراتی است، در حالی که Homologation در کاربرد صنعتی می‌تواند نامی برای فرآیند گسترده‌تر آماده‌سازی و اخذ تأییدیه‌های لازم برای بازار هدف باشد. با این حال، این مرز در تمام شرکت‌ها و کشورها یکسان نیست و در بسیاری از مکالمات صنعتی Homologation و Type Approval تقریباً به جای یکدیگر نیز استفاده می‌شوند.

بنابراین اگر در یک قرارداد یا پروژه یکی از این اصطلاح‌ها استفاده شده است، بهتر است صرفاً از روی نام آن درباره دامنه کار نتیجه‌گیری نشود. خروجی‌های مورد انتظار، مرجع مقرراتی، بازار مقصد و مسئولیت هر طرف باید به‌طور مشخص تعریف شوند.

Type یا «نوع» دقیقاً به چه معناست؟

یکی از دلایلی که Type Approval با آزمون یک نمونه اشتباه گرفته می‌شود، بی‌توجهی به خود واژه Type است. تأییدیه برای هر جسم فیزیکی به‌صورت جداگانه صادر نمی‌شود؛ هدف این است که یک نوع مشخص با ویژگی‌های تعریف‌شده تأیید شود. مقرره مربوط مشخص می‌کند چه تفاوت‌هایی باعث می‌شوند محصولات در Type یکسان یا متفاوت قرار گیرند و کدام ویژگی‌ها برای تأیید اهمیت دارند.

به همین دلیل، مدیریت پیکربندی محصول در Type Approval بسیار مهم است. نمونه‌ای که برای آزمون ارائه می‌شود باید بتواند Type موردنظر را به شکلی که در مدارک تعریف شده نمایندگی کند. تغییر موتور، جرم، ساختار، سیستم ایمنی، ماده، نرم‌افزار یا سایر مشخصات ممکن است بسته به Regulation روی وضعیت تأییدیه اثر داشته باشد. نمی‌توان فرض کرد چون دو خودرو نام تجاری یکسانی دارند، از نظر تمام مقررات نیز یک Type محسوب می‌شوند.

همین مسئله درباره قطعات نیز وجود دارد. یک قطعه ممکن است گونه‌های مختلفی داشته باشد و باید مشخص شود تأییدیه دقیقاً چه Part Numberها، پیکربندی‌ها یا ویژگی‌هایی را پوشش می‌دهد.

نقش UN Regulations در Type Approval چیست؟

در چارچوب UNECE، UN Regulations الزامات هماهنگ‌شده‌ای برای خودروها، سیستم‌ها، قطعات و تجهیزات تعریف می‌کنند. این مقررات می‌توانند علاوه بر الزامات عملکردی و روش‌های آزمون، فرآیندهای اداری مربوط به Type Approval، Conformity of Production و شناسایی متقابل تأییدیه‌ها را نیز دربر بگیرند. UNECE این سه موضوع را از اجزای اصلی چارچوب مقررات UN تحت موافقت‌نامه ۱۹۵۸ معرفی می‌کند.

اگر با اصطلاح‌هایی مانند UN R14، UN R17 یا UN R100 و ساختار این مقررات آشنا نیستید، مقاله «استاندارد UNECE چیست؟ ارتباط مقررات UN با استانداردهای خودرو در ایران» در دانشنامه تات ساختار UN Regulations و تفاوت اصطلاح‌های ECE، UNECE و UN را با جزئیات بیشتری توضیح می‌دهد.

نکته مهم این است که طرف‌های متعاهد موافقت‌نامه ۱۹۵۸ الزاماً تمام UN Regulations را اعمال نمی‌کنند. هر طرف می‌تواند مقرراتی را که قصد اعمال آن‌ها را دارد انتخاب کند و اصل شناسایی متقابل نیز برای طرف‌هایی مطرح است که Regulation مربوط را اعمال می‌کنند. بنابراین وجود یک UN Regulation به‌تنهایی به معنی الزام یکسان آن در تمام بازارها نیست.

آیا داشتن UN Type Approval یعنی خودرو در همه کشورها قابل عرضه است؟

خیر. مزیت مهم چارچوب ۱۹۵۸، شناسایی متقابل Type Approvalها میان طرف‌های متعاهد اعمال‌کننده Regulation مربوط است؛ اما این موضوع به معنی وجود یک مجوز واحد و بدون قید برای فروش هر خودرو در تمام کشورهای جهان نیست. هر بازار می‌تواند ساختار مقرراتی، الزامات ملی، فرآیندهای ثبت یا الزامات دیگری داشته باشد و حتی در چارچوب UNECE نیز باید مشخص شود کشور مقصد کدام Regulations را اعمال می‌کند.

علاوه بر این، تأیید یک قطعه یا سیستم با تأیید خودرو کامل یکسان نیست. ممکن است بسیاری از اجزای خودرو تأییدیه‌های مرتبط خود را داشته باشند، اما خودرو برای ورود به بازار همچنان نیازمند تکمیل سایر الزامات مربوط باشد. همین موضوع یکی از دلایلی است که فعالیت Homologation در پروژه‌های صادراتی می‌تواند پیچیده باشد؛ باید مجموعه الزامات بازار مقصد به‌صورت یکپارچه مدیریت شود.

Whole Vehicle Type Approval چیست؟

در بعضی نظام‌ها، Type Approval می‌تواند در سطح خودرو کامل انجام شود. برای مثال، مقررات اتحادیه اروپا فرآیند Type Approval را برای خودرو، سیستم، قطعه و واحد فنی مستقل تعریف می‌کنند و مرجع تأیید صلاحیت‌دار پس از بررسی الزامات اداری و فنی مربوط، تأییدیه را صادر می‌کند.

در چارچوب UNECE نیز UN Regulation No. 0 مقرره مربوط به International Whole Vehicle Type Approval یا IWVTA است. این ساختار برای Type Approval خودرو کامل در چارچوب موافقت‌نامه ۱۹۵۸ و بر مبنای مجموعه‌ای از الزامات UN توسعه یافته است.

با این حال، Whole Vehicle Type Approval را نباید با تأیید تک‌تک قطعات یکی دانست. در یک پروژه Homologation ممکن است تأییدیه‌های قطعه و سیستم، الزامات خودرو کامل و الزامات خاص بازار در کنار یکدیگر مدیریت شوند.

نقش آزمایشگاه در Type Approval چیست؟

در چارچوب موافقت‌نامه ۱۹۵۸، Type Approval Authority یا مرجع تأیید نوع و Technical Service یا خدمت فنی تعیین‌شده نقش‌های متفاوتی دارند. Technical Service می‌تواند آزمون‌های مربوط را طبق UN Regulation انجام دهد و گزارش فنی تولید کند، در حالی که Type Approval توسط مرجع دارای اختیار صادر می‌شود. UNECE نیز فهرست مراجع تأیید نوع و Technical Services تعیین‌شده توسط طرف‌های متعاهد را نگهداری می‌کند.

این تمایز برای مشتری آزمایشگاه اهمیت دارد. اگر یک خودرو یا قطعه آزمونی را با موفقیت پشت سر بگذارد، نتیجه آن آزمون شواهد مربوط به الزام مشخص را ارائه می‌کند؛ اما نباید گزارش آزمون را بدون بررسی فرآیند مربوط، خودِ Type Approval تلقی کرد.

برای مشاهده آزمون‌ها و استانداردهای قابل انجام در آزمایشگاه تات می‌توانید از جدول آزمون‌های قابل انجام استفاده کنید.

Homologation از کجا شروع می‌شود؟

یک پروژه Homologation بهتر است از شناخت محصول و بازار هدف شروع شود، نه از انتخاب آزمایشگاه. ابتدا باید مشخص باشد خودرو یا قطعه قرار است در کدام بازار عرضه شود، چه گروه و پیکربندی‌ای دارد و چه مقررات و الزامات ملی برای آن قابل اعمال هستند. پس از آن می‌توان ماتریس الزامات تهیه کرد و مشخص کرد برای هر الزام چه مدرک، تأییدیه، آزمون یا فعالیتی لازم است.

این ترتیب اهمیت زیادی دارد. اگر ابتدا نمونه ساخته شود و بعد تیم پروژه شروع به بررسی الزامات بازار کند، ممکن است الزامی شناسایی شود که روی طراحی محصول اثر دارد. در چنین شرایطی مسئله فقط اضافه شدن یک آزمون نیست؛ ممکن است قطعه، نرم‌افزار، ساختار یا پیکربندی خودرو نیازمند تغییر باشد.

برای پروژه‌های چندبازاره این موضوع پیچیده‌تر می‌شود. ممکن است بخشی از الزامات میان بازارها مشترک باشند و بخشی تفاوت داشته باشند. یکی از وظایف مهم برنامه Homologation این است که این اشتراک‌ها و تفاوت‌ها زودتر شناسایی شوند تا محصول و برنامه آزمون با کمترین دوباره‌کاری طراحی شوند.

استانداردهای اجباری چه ارتباطی با Homologation دارند؟

Homologation در نهایت با انطباق مقرراتی محصول برای بازار هدف سروکار دارد؛ بنابراین شناسایی الزامات اجباری یکی از بخش‌های پایه آن است. با این حال، همان‌طور که در مقاله «استاندارد اجباری و استاندارد تشویقی چه تفاوتی دارند؟» توضیح داده‌ایم، صرف وجود یک استاندارد یا Regulation به معنی قابل اعمال بودن آن برای هر محصول نیست. دامنه کاربرد، گروه محصول، پیکربندی و وضعیت اجرای الزام باید بررسی شوند.

برای صنعت خودرو ایران نیز جدول استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو امکان بررسی عنوان استاندارد، شماره استاندارد ملی، مقررات مرتبط و وضعیت اجرای الزامات را فراهم می‌کند. چنین اطلاعاتی می‌تواند بخشی از ورودی شناسایی الزامات یک پروژه باشد، اما تصمیم نهایی باید بر اساس آخرین اسناد و الزامات رسمی قابل اعمال به محصول گرفته شود.

CoP چه ارتباطی با Type Approval دارد؟

Type Approval فقط درباره نمونه‌ای که در ابتدای فرآیند ارزیابی شده نیست. در چارچوب موافقت‌نامه ۱۹۵۸، Conformity of Production یا CoP برای اطمینان از این موضوع است که محصولات تولیدشده همچنان با Type تأییدشده انطباق داشته باشند. پیش از اعطای Type Approval، ترتیبات مربوط به کنترل تولید ارزیابی می‌شوند و پس از آن نیز سازوکارهایی برای بررسی ادامه انطباق وجود دارد.

مرجع صادرکننده Type Approval می‌تواند روش‌های کنترل انطباق تولید را بررسی کند و مقررات مربوط نیز ممکن است آزمون‌ها یا کنترل‌های مشخص CoP را تعیین کنند. بنابراین CoP صرفاً یک آزمون دیگر پس از Type Approval نیست؛ بخشی از سازوکار حفظ انطباق محصول تولیدی با Type تأییدشده است.

بنابراین Type Approval را نباید یک رویداد کاملاً جدا از تولید دانست. سازنده باید بتواند نشان دهد محصول تولیدی همچنان ویژگی‌هایی را که مبنای تأیید بوده‌اند حفظ می‌کند. این مسئله تفاوت دیگری میان یک Prototype موفق و محصولی که برای تولید و عرضه تأیید شده ایجاد می‌کند.

آیا تغییر محصول بعد از Type Approval امکان‌پذیر است؟

محصولات خودرویی در طول عمر خود تغییر می‌کنند؛ تأمین‌کننده عوض می‌شود، نرم‌افزار به‌روزرسانی می‌شود، ماده یا فرآیند تولید تغییر می‌کند و Facelift یا تغییرات مهندسی اتفاق می‌افتند. سؤال مهم این است که آیا تغییر ایجادشده روی ویژگی‌هایی که مبنای Type Approval بوده‌اند اثر دارد یا خیر.

بسته به Regulation و ماهیت تغییر، ممکن است لازم باشد تغییر به مرجع مربوط اعلام شود، تأییدیه توسعه یابد یا بررسی‌ها و آزمون‌های دیگری انجام شوند. مقررات UN سازوکارهایی برای Modification و Extension تأییدیه دارند، اما جزئیات آن به Regulation مربوط و ماهیت تغییر وابسته است. بنابراین نمی‌توان یک قاعده ثابت برای همه تغییرات ارائه کرد.

به همین دلیل، مدیریت پیکربندی پس از اخذ تأییدیه نیز اهمیت دارد. اگر مشخص نباشد Approval دقیقاً کدام Revision و Configuration را پوشش داده است، ارزیابی اثر تغییرات بعدی بسیار دشوار خواهد شد.

Type Approval با Validation چه تفاوتی دارد؟

Validation یک فعالیت توسعه محصول است و هدف آن بررسی مناسب بودن محصول برای نیاز و کاربرد موردنظر است؛ Type Approval یک فرآیند مقرراتی برای نشان دادن انطباق Type با الزامات قابل اعمال و دریافت تأییدیه مربوط است. ممکن است آزمونی در برنامه Validation و فرآیند Type Approval شباهت‌هایی داشته باشد یا حتی داده‌های مرتبطی تولید کند، اما هدف این دو یکسان نیست.

محصول ممکن است الزامات داخلی سازنده‌ای بسیار سخت‌گیرانه‌تر از حداقل الزامات قانونی داشته باشد و در Validation بر اساس آن‌ها ارزیابی شود. از طرف دیگر، Type Approval روی الزامات مقرراتی مشخص تمرکز دارد. بنابراین موفقیت در Validation به‌خودی‌خود Type Approval ایجاد نمی‌کند و دریافت Type Approval نیز به این معنی نیست که تمام اهداف Validation داخلی سازنده تکمیل شده‌اند.

این تفکیک برای برنامه‌ریزی آزمون اهمیت دارد؛ تیم پروژه باید بداند هر آزمون برای توسعه محصول، Validation، Type Approval یا هدف دیگری انجام می‌شود تا نمونه، مدارک و نحوه استفاده از نتیجه متناسب با همان هدف باشند.

آیا Homologation فقط مربوط به خودرو کامل است؟

خیر. بسته به نظام مقرراتی، قطعات، سیستم‌ها و تجهیزات خودرو نیز می‌توانند الزامات و تأییدیه‌های مستقل داشته باشند. چراغ، کمربند ایمنی، شیشه، تایر، تجهیزات هشداردهنده و بسیاری از قطعات دیگر نمونه‌هایی هستند که می‌توانند تحت مقررات خاص خود قرار گیرند.

در یک پروژه خودرو کامل، بخشی از کار Homologation می‌تواند مدیریت همین تأییدیه‌های قطعه و سیستم باشد. تیم پروژه باید بداند کدام قطعات تأییدیه مستقل دارند، مدارک آن‌ها معتبر و متناسب با پیکربندی محصول هستند یا خیر و آیا نصب آن‌ها روی خودرو نیز الزام جداگانه‌ای ایجاد می‌کند.

این موضوع نشان می‌دهد Homologation فقط فعالیتی در انتهای پروژه نیست. انتخاب تأمین‌کننده و قطعه در مراحل اولیه می‌تواند روی مسیر اخذ تأییدیه محصول اثر بگذارد.

آیا Homologation باید بعد از پایان طراحی شروع شود؟

خیر؛ شروع دیرهنگام آن می‌تواند یکی از پرهزینه‌ترین اشتباه‌های پروژه باشد. اگر الزامات بازار مقصد پس از نهایی شدن طراحی شناسایی شوند، ممکن است برای برآورده کردن یک الزام نیاز به تغییر ساختار، قطعه، نرم‌افزار یا حتی معماری خودرو باشد. در چنین شرایطی هزینه اصلاح بسیار بیشتر از زمانی است که الزام در مرحله مفهوم اولیه یا ورودی طراحی شناسایی شده باشد.

رویکرد مناسب این است که الزامات مقرراتی از مراحل اولیه وارد فرآیند توسعه شوند و همراه با الزامات مهندسی مدیریت شوند. با بلوغ طراحی، برنامه آزمون و مدارک نیز تکمیل می‌شوند و پیکربندی‌های موردنیاز برای تأیید مشخص خواهند شد.

در پروژه‌هایی که هنوز الزامات فنی، استانداردهای قابل اعمال یا برنامه آزمون نیازمند بررسی هستند، خدمات مهندسی و مشاوره تات می‌تواند برای بررسی الزامات و برنامه‌ریزی فعالیت‌های آزمون مورد استفاده قرار گیرد. این خدمات به معنی صدور Type Approval توسط آزمایشگاه نیست و تأییدیه باید از مسیر و مرجع قانونی مربوط دریافت شود.

Type Approval یک آزمون نیست و Homologation هم فقط جمع‌کردن مدارک نیست

اگر بخواهیم تفاوت این دو اصطلاح را در یک جمله خلاصه کنیم، می‌توان گفت Type Approval یک تأیید رسمی برای Type مشخص در چارچوب مقررات مربوط است، در حالی که Homologation در کاربرد رایج صنعت می‌تواند کل مسیر رساندن محصول به انطباق مقرراتی و دریافت تأییدیه‌های لازم برای بازار هدف را توصیف کند. با این حال، چون کاربرد Homologation میان بازارها و سازمان‌ها متفاوت است، دامنه آن باید در هر پروژه به‌طور مشخص تعریف شود.

مهم‌تر از اصطلاح، ساختار فرآیند است. ابتدا بازار و محصول باید مشخص شوند، سپس الزامات قابل اعمال شناسایی شوند، پیکربندی‌ها و مدارک مدیریت شوند، آزمون‌ها و تأییدیه‌های لازم برنامه‌ریزی شوند و در نهایت سازوکار حفظ انطباق محصول تولیدی نیز در نظر گرفته شود. وقتی این زنجیره درست تعریف شود، Type Approval دیگر یک «برگه در انتهای پروژه» نیست؛ نتیجه فرآیندی است که از مراحل اولیه توسعه محصول آغاز شده است.