سالها وقتی صحبت از الزامات استاندارد خودرو در ایران بود، اصطلاح «استانداردهای ۸۵گانه» را میشنیدیم. این عبارت بهقدری رایج شده بود که حتی خارج از فضای تخصصی صنعت خودرو نیز شناخته شده بود. حالا با بازنگری الزامات تأیید نوع وسایل نقلیه، مجموعه الزامات استانداردی خودرو توسعه پیدا کرده و استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو مطرح شدهاند.
اما تغییر از ۸۵ به ۱۲۲ فقط اضافه شدن تعدادی استاندارد به یک فهرست نیست.
بخشی از الزامات جدید به فناوریهایی مربوط میشوند که در خودروهای امروزی اهمیت بیشتری پیدا کردهاند؛ از سیستمهای پیشرفته کمکراننده و حفاظت از عابران پیاده و دوچرخهسواران گرفته تا ایمنی خودروهای برقی و الزامات امنیت سایبری.
از طرف دیگر، تمام این استانداردها قرار نیست در یک تاریخ و برای همه خودروها به یک شکل اجرا شوند. برای فعالان صنعت خودرو، دانستن همین موضوع شاید از خود عدد ۱۲۲ مهمتر باشد.
استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو چیست؟
استانداردهای ۱۲۲گانه را باید در چارچوب الزامات تأیید نوع خودرو در ایران بررسی کرد.
با بازنگری استاندارد ملی ایران شماره ۶۹۲۴ در زمینه تأیید نوع وسایل نقلیه موتوری، تریلرها، سیستمها، قطعات و واحدهای فنی مجزای آنها، مجموعه الزامات استانداردی خودرو نیز توسعه یافته است.
در این چارچوب، استانداردهای قبلی کنار گذاشته نشدهاند؛ بلکه الزامات جدیدی به مجموعه موجود اضافه شده است تا موضوعات و فناوریهای جدیدتر صنعت خودرو نیز پوشش داده شوند.
بنابراین وقتی از «۱۲۲ استاندارد» صحبت میکنیم، منظور ۱۲۲ آزمون جدید یا ۱۲۲ الزام کاملاً جدید نیست. بخشی از این مجموعه همان الزاماتی است که پیش از این نیز وجود داشته و اجرا میشده و بخش دیگری، الزامات جدیدی است که مطابق برنامه تعیینشده وارد مرحله اجرا خواهند شد.
آیا استانداردهای ۸۵گانه خودرو حذف شدهاند؟
خیر. مطرح شدن استانداردهای ۱۲۲گانه به این معنی نیست که الزامات ۸۵گانه قبلی حذف شده و ۱۲۲ استاندارد کاملاً جدید جای آنها را گرفتهاند.
استانداردهای مجموعه قبلی همچنان بخشی از چارچوب الزامات خودرو هستند. آنچه تغییر کرده، گسترش دامنه الزامات و اضافه شدن استانداردهای جدید است.
این موضوع بهخصوص برای پروژههایی اهمیت دارد که محصول آنها قرار است در سالهای آینده وارد مرحله تولید، واردات یا اخذ تأییدیه شود. در چنین پروژههایی فقط الزامات اجرایی امروز مطرح نیست؛ باید دید در زمان ورود محصول به فرآیند تأیید نوع، چه الزامات دیگری اجرایی شدهاند.
استانداردهای جدید از چه زمانی اجرا میشوند؟
یکی از نکات مهم درباره استانداردهای ۱۲۲گانه، اجرای مرحلهای الزامات جدید است.
بر اساس برنامه اعلامشده، استانداردهای جدید در سه مرحله وارد برنامه اجرا خواهند شد:
مرحله اول؛ ۱ مهر ۱۴۰۶
بخشی از استانداردهای جدید از این تاریخ در برنامه اجرا قرار میگیرند.
مرحله دوم؛ ۱ فروردین ۱۴۰۹
گروه دیگری از الزامات جدید برای اجرا در این مرحله برنامهریزی شدهاند.
مرحله سوم؛ ۱ فروردین ۱۴۱۱
بخش دیگری از استانداردهای جدید نیز در مرحله سوم وارد برنامه اجرا خواهند شد.
استانداردهای مربوط به مجموعه ۸۵گانه قبلی نیز در گروه الزامات اجراشده قرار دارند.
بنابراین صرف اینکه نام یک استاندارد را در فهرست ۱۲۲گانه ببینیم، برای نتیجهگیری درباره اجباری بودن آن در زمان حاضر کافی نیست. وضعیت اجرا و تاریخ اعمال هر الزام باید جداگانه بررسی شود.
چه الزاماتی به مجموعه استانداردهای خودرو اضافه شدهاند؟
نگاهی به الزامات جدید نشان میدهد که تغییرات صنعت خودرو مستقیماً وارد حوزه استانداردگذاری شدهاند.
خودروی امروز فقط مجموعهای از قطعات مکانیکی نیست. سنسورها، واحدهای کنترل الکترونیکی، نرمافزارها و سیستمهای کمکراننده بخش مهمی از عملکرد و ایمنی خودرو را بر عهده دارند. طبیعی است که استانداردها نیز بهتدریج این حوزهها را پوشش دهند.
سیستمهای پیشرفته کمکراننده
بخشی از الزامات جدید به سیستمهایی مربوط است که برای کمک به راننده و کاهش احتمال وقوع حادثه طراحی شدهاند.
ترمز اضطراری پیشرفته، سیستمهای مرتبط با حفظ مسیر، تشخیص نقاط کور و تشخیص موانع هنگام حرکت رو به عقب از جمله موضوعاتی هستند که در الزامات جدید دیده میشوند.
در اینجا ارزیابی ایمنی دیگر فقط به عملکرد یک قطعه مکانیکی محدود نیست؛ عملکرد سنسورها، سیستمهای کنترلی و واکنش خودرو در شرایط تعریفشده نیز اهمیت پیدا میکند.
حفاظت از عابران پیاده و دوچرخهسواران
در استانداردهای جدید توجه بیشتری به کاربران آسیبپذیر جاده شده است.
الزامات مربوط به تشخیص عابر پیاده و دوچرخهسوار، هشدار به راننده، ترمز اضطراری و برخی الزامات حفاظت در هنگام برخورد، نمونههایی از این رویکرد هستند.
این تغییر نشان میدهد که تعریف ایمنی خودرو فقط به حفاظت از سرنشینان داخل کابین محدود نمیشود.
ایمنی خودروهای برقی و فناوریهای جدید
گسترش خودروهای برقی، الزامات فنی متفاوتی را نیز وارد صنعت خودرو کرده است.
در این خودروها علاوه بر الزامات متداول، موضوعاتی مانند ایمنی الکتریکی، سیستم ذخیره انرژی، حفاظت در برابر شوک الکتریکی و رفتار سیستم در شرایط مشخص اهمیت پیدا میکنند.
الزامات مرتبط با فناوریهایی مانند خودروهای هیدروژنی نیز بخشی دیگر از تغییراتی هستند که با تحول قوای محرکه خودروها اهمیت بیشتری یافتهاند.
امنیت سایبری خودرو
شاید یکی از متفاوتترین موضوعات در میان الزامات جدید، امنیت سایبری خودرو باشد.
خودروهای امروزی دارای تعداد زیادی واحد کنترل الکترونیکی هستند و ارتباط میان نرمافزار، سختافزار و شبکههای ارتباطی هر روز گستردهتر میشود. در چنین شرایطی، ایمنی خودرو دیگر فقط به استحکام سازه یا عملکرد تجهیزات مکانیکی محدود نیست.
حفاظت خودرو در برابر تهدیدهای سایبری نیز به بخشی از فرآیند ایمنی و تأیید محصول تبدیل شده است. UN Regulation No. 155 یا UN R155 یکی از مقررات شناختهشده در این حوزه است که موضوع امنیت سایبری و سیستم مدیریت امنیت سایبری خودرو را پوشش میدهد.
آیا هر خودرو باید تمام ۱۲۲ استاندارد را رعایت کند؟
خیر. این یکی از مهمترین نکاتی است که درباره استانداردهای ۱۲۲گانه باید روشن باشد.
وجود ۱۲۲ عنوان در مجموعه الزامات به این معنا نیست که یک خودروی مشخص الزاماً مشمول تمام آنهاست.
هر استاندارد دامنه کاربرد (Scope) مشخصی دارد و بر اساس آن تعیین میشود که الزام موردنظر برای چه خودرو، سیستم، قطعه یا واحد فنی قابل اعمال است.
در تعیین استانداردهای مرتبط با یک خودرو، مواردی مانند اینها اهمیت دارند:
رده و کلاس خودرو
نوع و کاربری وسیله نقلیه
جرم و ظرفیت خودرو
نوع قوای محرکه
تجهیزات و سیستمهای نصبشده
دامنه کاربرد تعریفشده در استاندارد
وضعیت و زمان اجرای الزام
برای مثال، الزامی که برای گروه مشخصی از خودروهای سنگین تعریف شده است لزوماً برای یک خودروی سواری M1 کاربرد ندارد. به همین ترتیب، برخی استانداردها تنها برای خودروهای مجهز به یک سیستم یا فناوری مشخص قابل اعمال هستند.
به همین دلیل، در یک پروژه واقعی سؤال اصلی این نیست که:
«آیا خودرو باید هر ۱۲۲ استاندارد را رعایت کند؟»
بلکه باید مشخص شود:
«کدام استانداردها برای این خودرو قابل اعمال هستند و هرکدام در چه مرحلهای از اجرا قرار دارند؟»
ارتباط استانداردهای ملی خودرو با مقررات UN چیست؟
هنگام بررسی استانداردهای خودرو، معمولاً در کنار شماره استانداردهای ملی با شمارههایی مانند UN R14، UN R16، UN R17، UN R94، UN R100 یا UN R155 نیز روبهرو میشویم.
این شمارهها به مقررات سازمان ملل متحد در حوزه وسایل نقلیه، سیستمها و تجهیزات آنها مربوط هستند. بسیاری از الزامات فنی خودرو در سطح بینالمللی بر مبنای این مقررات تدوین شدهاند و تعدادی از استانداردهای ملی ایران نیز با مقررات UN ارتباط یا استاندارد معادل دارند.
اما در یک پروژه فنی، پیدا کردن شماره مقررات UN بهتنهایی کافی نیست.
باید مشخص شود استاندارد ملی مربوط چیست، کدام نسخه یا اصلاحیه مورد استناد قرار گرفته، دامنه کاربرد آن چیست و الزام موردنظر در چه وضعیت اجرایی قرار دارد.
فهرست استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو را از کجا ببینیم؟
برای یک مهندس یا مدیر پروژه، مشاهده یک فهرست طولانی از شماره استانداردها بهتنهایی کمک چندانی نمیکند. معمولاً نیاز این است که بتوان یک استاندارد مشخص را پیدا کرد و وضعیت آن را سریع بررسی کرد.
به همین دلیل، در وبسایت تات جدول استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو در دسترس قرار گرفته است.
در این صفحه میتوانید استانداردها را جستوجو و بر اساس گروه یا وضعیت اجرا فیلتر کنید. برای هر مورد نیز اطلاعاتی مانند عنوان استاندارد، شماره استاندارد ملی ایران، استاندارد یا مقررات معادل و وضعیت اجرای آن قابل مشاهده است.
اگر عنوان یا شماره استاندارد موردنظر را میدانید، میتوانید مستقیماً در همین جدول آن را جستوجو کنید.
مشاهده و جستوجو در استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو
استانداردهای جدید چه اثری بر پروژههای خودرویی دارند؟
اهمیت الزامات جدید فقط در مرحله آزمون مشخص نمیشود.
بعضی استانداردها ممکن است بر طراحی سازه، انتخاب قطعه، معماری الکترونیکی خودرو، سنسورها، سیستمهای کمکراننده یا حتی فرآیند توسعه نرمافزار اثر بگذارند. اگر چنین الزامی در مراحل پایانی پروژه شناسایی شود، اصلاح محصول میتواند زمانبر و پرهزینه باشد.
به همین دلیل، برای پروژهای که محصول آن قرار است چند سال دیگر وارد بازار شود، فقط استانداردهای اجرایی امروز نباید مبنای تصمیمگیری باشند.
زمان احتمالی ورود محصول به فرآیند تأیید نوع و الزاماتی که تا آن زمان اجرایی خواهند شد نیز باید در برنامه توسعه محصول دیده شوند.
این موضوع با توجه به مراحل اجرایی پیشبینیشده برای سالهای ۱۴۰۶، ۱۴۰۹ و ۱۴۱۱ اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای انجام آزمون استاندارد از کجا شروع کنیم؟
پیش از درخواست آزمون، ابتدا باید مشخص شود محصول موردنظر مشمول کدام استاندارد است و بر اساس آن چه ارزیابی یا آزمونی باید انجام شود.
پس از مشخص شدن استاندارد، باید بررسی شود که آزمون موردنظر در دامنه خدمات و صلاحیت آزمایشگاه قرار دارد یا خیر. همچنین نمونه آزمون، مدارک فنی و شرایط موردنیاز باید متناسب با روش آزمون آماده شوند.
آزمایشگاه تراز آزمون تات (TAT) خدمات آزمون و ارزیابی فنی خودرو را در چارچوب دامنه کاربرد مصوب آزمایشگاه ارائه میکند. استانداردهای قابل آزمون توسط مجموعه نیز در صفحات اختصاصی هر آزمون معرفی شدهاند.
در پروژههایی که استانداردهای قابل اعمال یا برنامه آزمون هنوز مشخص نیست، بررسی این موارد پیش از آمادهسازی نمونه میتواند از دوبارهکاری در مراحل بعدی جلوگیری کند.
از ۸۵ استاندارد تا ۱۲۲ استاندارد؛ مسئله فقط عدد نیست
شاید سادهترین شکل بیان این تغییر این باشد که بگوییم تعداد الزامات استاندارد خودرو از ۸۵ به ۱۲۲ رسیده است. اما برای فعالان صنعت خودرو، بخش مهمتر ماجرا پشت همین اعداد قرار دارد.
فناوری خودرو تغییر کرده و الزامات فنی نیز همراه آن در حال تغییر هستند.
سیستمهای کمکراننده، حفاظت از عابر پیاده و دوچرخهسوار، ایمنی خودروهای برقی و امنیت سایبری نمونههایی هستند که نشان میدهند مفهوم ایمنی و ارزیابی خودرو نسبت به گذشته گستردهتر شده است.
در عین حال، همه استانداردهای مجموعه ۱۲۲گانه برای هر خودرو قابل اعمال نیستند و همه الزامات جدید نیز در یک زمان اجرا نمیشوند.
بنابراین برای خودروساز، واردکننده یا قطعهساز، مهمتر از حفظ کردن عدد ۱۲۲ این است که بداند کدام استاندارد برای محصول او کاربرد دارد، چه زمانی اجرایی میشود و برای ارزیابی آن چه اقداماتی لازم است.
برای بررسی عنوان استانداردها، استانداردهای معادل و وضعیت اجرای هر الزام میتوانید به جدول استانداردهای ۱۲۲گانه خودرو در وبسایت تات مراجعه کنید.